Χάρη σε αυτόν σκεφτόμαστε. Χάρη σε αυτόν κινούμαστε, μιλάμε, αισθανόμαστε. Ο εγκέφαλός μας είναι ίσως το πιο αξιοθαύμαστο των οργάνων μας: Τόσο πολύπλοκος, που περικλείει περίπου εκατό δισεκατομμύρια νευρώνες και έχει εξάψει την περιέργεια του ανθρώπου και της επιστήμης εδώ και χιλιάδες χρόνια. Τόσες χιλιάδες χρόνια που θα στοιχηματίζετε ότι πλέον ξέρουμε τα πάντα για τον εγκέφαλο.

Είναι ο εγκέφαλός μας… γκρίζος;

Έχουμε συνηθίσει στην έκφραση «γκρίζα ύλη» που αναφέρεται στο μυαλό μας, καθώς και στις εικόνες διατηρημένων σε φορμόλη εγκεφάλων που έχουν αυτή την άχρωμη, γκριζωπή εμφάνιση. Είναι όμως τελικά ο εγκέφαλός μας γκρίζος; Στην πραγματικότητα, ο εγκέφαλός μας, όταν βρίσκεται σε πλήρη λειτουργία μέσα στο κεφάλι μας, είναι κατά βάση λευκός, μαύρος και κόκκινος. Όντως, η «γκρίζα ύλη» υπάρχει, στην μορφή κυττάρων και νευρώνων, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει και η «λευκή ύλη», που αποτελείται από ίνες νεύρων οι οποίες ενώνουν την γκρίζα. Η «μαύρη ύλη» του εγκεφάλου οφείλεται στην νευρομελανίνη, μία ειδική μορφή της ίδιας ουσίας που δίνει το χρώμα στην επιδερμίδα και τα μαλλιά μας. Τέλος, υπάρχει και το κόκκινο μέρος του εγκεφάλου, αυτό που οφείλει το χρώμα του στα αιμοφόρα αγγεία. Το «άχρωμο» αποτέλεσμα που βλέπουμε σε διατηρημένους εγκεφάλους οφείλεται στην δράση της φορμαλδεΰδης που χρησιμοποιείται ως συντηρητικό.

Γύρω από την μορφή του εγκεφάλου

Σίγουρα θα έχετε ακούσει πως όσο μεγαλύτερος είναι ο εγκέφαλός μας, τόσο πιο έξυπνοι είμαστε ή ακόμη και πως όσο αυξάνονται οι γνώσεις μας, αυξάνονται ανάλογα και οι «ρυτίδες» του εγκεφάλου. Η αλήθεια για το μέγεθος και τις «στρώσεις» του, όμως, είναι η εξής: 
 
Όσο εξελισσόταν το ανθρώπινο είδος, ο εγκέφαλός του γινόταν ολοένα και μεγαλύτερος για να «φιλοξενήσει» τις συνεχώς πιο «προηγμένες» λειτουργίες που διαχώρισαν τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζώα. Για να μπορέσει ωστόσο να διατηρηθεί το μέγεθος του εγκεφάλου τόσο ώστε να χωρά στο ανθρώπινο κεφάλι, το οποίο δεν έπρεπε να χάσει την αναλογία του προς το υπόλοιπο σώμα, ο εγκέφαλος άρχισε να αναδιπλώνεται και να σχηματίζει αυτές τις «ρυτίδες» και τις αυλακώσεις που γνωρίζουμε σήμερα. Αν απλώναμε τον εγκέφαλο, ανοίγοντας αυτές τις αυλακώσεις, θα είχε το μέγεθος μιας… μαξιλαροθήκης. 
 
Βέβαια, όταν αρχίζει να σχηματίζεται ο εγκέφαλος, στην εμβρυακή ηλικία, δεν έχει καθόλου αυλακώσεις. Ο λείος εγκέφαλος αποκτά «ρυτίδες» όσο αυξάνονται οι νευρώνες του εμβρύου και εγκαθίστανται σε διάφορες περιοχές του. Όταν το έμβρυο συμπληρώσει τις σαράντα εβδομάδες, έχει αποκτήσει τις αυλακώσεις που θα έχει για την υπόλοιπη ζωή του. Επομένως, δεν αυξάνονται οι αυλακώσεις όσο αυξάνονται οι γνώσεις και οι αναμνήσεις μας από εκείνη την ηλικία και πέρα: Αντ’ αυτού, όσα μαθαίνουμε αντιστοιχούν στην αυξημένη παρουσία συνάψεων και κυττάρων – κάποιοι θεωρούν πως οι νέες αναμνήσεις μας σημαίνουν νέους νευρώνες, αλλά αυτό δεν έχει ακόμη αποδειχθεί. 
 
Το μέγεθος μετράει;
 

Ας επιστρέψουμε σε έναν από τους βασικότερους μύθους γύρω από τον εγκέφαλο (και άλλα ανθρώπινα όργανα), αυτόν του μεγέθους. Όσο μεγαλύτερος, τόσο πιο έξυπνοι είμαστε; Στην πραγματικότητα, όχι. Φτάνει να σας πούμε ότι ο άνθρωπος θεωρείται το πιο έξυπνο ον στον πλανήτη και το μέσο βάρος του εγκεφάλου του είναι 1.361 γραμμάρια, ενώ μια σαφώς λιγότερο έξυπνη φάλαινα διαθέτει εγκέφαλο που ζυγίζει περί τα 8 κιλά. Αντίστοιχα, οι εγκέφαλοι των αρκετά έξυπνων σκύλων και ουρακοτάγκων ζυγίζουν 72 και 370 γραμμάρια αντίστοιχα, ενώ αυτός ενός σπουργιτιού… μόλις ένα γραμμάριο. 

Με λίγα λόγια, δεν είναι το πόσο μεγάλος είναι ο εγκέφαλος αυτό που καθορίζει την ευφυΐα ενός είδους, αλλά η αναλογία του προς το υπόλοιπο σώμα. Για παράδειγμα, ο εγκέφαλος της φάλαινας μπορεί να ζυγίζει οκτώ κιλά, αλλά το βάρος του σώματός της φτάνει τους 13 τόνους. Η αναλογία βάρους εγκεφάλου και σώματος είναι κατ’ επέκταση πολύ μικρότερη από την αντίστοιχη του ανθρώπου – στην περίπτωσή μας είναι περίπου 1 προς 50, για τα περισσότερα θηλαστικά είναι 1 προς 180, ενώ για τα πτηνά πλησιάζει το 1 προς 220. Επιπλέον, η ευφυΐα κάθε είδους εξαρτάται και από το μέγεθος του φλοιού του εγκεφάλου – στην περίπτωση των θηλαστικών είναι κατά κανόνα μεγάλος, ενώ ο άνθρωπος έχει τον μεγαλύτερο. 

Πόσο εύκολα παθαίνει ζημιά ο εγκέφαλός μας;

Κάτι τόσο μυστηριώδες και πολύπλοκο όσο ο εγκέφαλός μας, σίγουρα θα πίστευε κανείς πως είναι υπερβολικά «εύθραυστο». Η ζημιά που μπορεί να πάθει, ποικίλλει από μια απλή διάσειση (όταν κινείται έντονα μέσα στο κρανίο με αποτέλεσμα να ματώσει ή να φθαρεί) μέχρι πολύ σοβαρή, ανεπανόρθωτη ζημιά, που αφήνει μόνιμα προβλήματα στον ασθενή.

Τι είναι όμως ανεπανόρθωτο; Όταν για παράδειγμα καταστρέφονται οι νευρώνες του εγκεφάλου, δεν μπορούν να ξαναπαραχθούν. Αντίθετα, ο εγκέφαλός μας μπορεί να αναπλάσει τις συνάψεις, τη σύνδεση δηλαδή των νευρώνων. Στην ουσία, λοιπόν, μετά από μια ζημιά, δημιουργούνται νέοι «δρόμοι» μεταξύ νευρώνων, και μπορούν περιοχές άσχετες με κάποια λειτουργία, να αναλάβουν τη δουλειά, αν οι «προκάτοχοι» πάθουν ζημιά. Αυτό συμβαίνει για παράδειγμα στους ασθενείς που μετά από εγκεφαλικό έχουν χάσει την ικανότητα ομιλίας ή κίνησης. Η θεραπεία που πραγματοποιείται, και συχνά έχει εντυπωσιακά αποτελέσματα, στην πραγματικότητα εκπαιδεύει τον εγκέφαλο να χρησιμοποιεί ό,τι έχει στη διάθεσή του για να μάθει από την αρχή τις συγκεκριμένες λειτουργίες. 

Και το αλκοόλ;

Πίνουμε, μεθάμε, μιλάμε περισσότερο, δεν μπορούμε να συγκεντρωθούμε, ζαλιζόμαστε και δεν οδηγούμε σωστά. Με άλλα λόγια, ήπιαμε πολύ αλκοόλ. Αλλά μπορεί αυτό να σημάνει καταστροφή εγκεφαλικών κυττάρων; Ακόμη και στην περίπτωση αλκοολικών, η κατάχρηση του ποτού δεν καταλήγει στον θάνατο κυττάρων, αλλά στην καταστροφή των απολήξεων των νευρώνων, των λεγόμενων δενδριτών. Δεν παθαίνει ζημιά δηλαδή το ίδιο το κύτταρο, αλλά οι «δρόμοι» που διαθέτει για ενδοεπικοινωνία. Αυτή η ζημιά, πάντως, λένε ερευνητές, είναι κατά βάση αναστρέψιμη. Χρειάζεται φυσικά προσοχή, γιατί η αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ συνδέεται με μειωμένη πρόσληψη θρεπτικών ουσιών και θειαμίνης, που μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στη μνήμη, τη συγκέντρωση, την κίνηση, την όραση κ.α. 

Ο μύθος του 10%

Χρησιμοποιούμε μόνο το 10% του εγκεφάλου μας – φανταστείτε τι θα μπορούσαμε να κάνουμε αν χρησιμοποιούσαμε και το υπόλοιπο. Η παραπάνω πρόταση συνοψίζει τον πιο διαδεδομένο μύθο γύρω από το μυαλό μας. Γιατί όμως να έχουμε τη μεγαλύτερη αναλογία εγκεφάλου-οργανισμού στο ζωικό βασίλειο, αν το μεγαλύτερο μέρος του μένει αναξιοποίητο;

Σκεφθείτε πως ακόμη και μια ζημιά στο παραμικρό μέρος του εγκεφάλου μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτη βλάβη, και θα διαπιστώσετε πως δεν μας αρκεί το 10% – κάθε κομμάτι του εγκεφάλου μας είναι σημαντικό. Περιλαμβάνονται σε αυτά τα 100 δισεκατομμύρια νευρώνων, καθώς και όλοι οι υπόλοιποι τύποι κυττάρων που έχουμε μέσα στο κεφάλι μας. Οι τομογραφίες έχουν δείξει πως ό,τι κι αν κάνουμε, ο εγκέφαλός μας παραμένει σε λειτουργία. Μερικές περιοχές του είναι πιο ενεργές από άλλες κάθε φορά, αλλά δεν υπάρχει περιοχή του που να μη λειτουργεί καθόλου. 

πηγή: iatronet.gr